Categorie: Muziek

Muzikale hulde aan Hannibal

27 nov 17
Simon Slijkhuis
No Comments

Het nieuwe album van de Canadese metalband Ex Deo is getiteld ‘Immortal Wars’. Vrijwel alle songteksten op deze plaat refereren aan de Tweede Punische Oorlog, ofwel de roemruchte oorlog waarin de Carthager Hannibal een serieuze bedreiging werd voor Rome. Thematiek en muziek vielen zelden op een volmaaktere wijze samen. Dit is metal pur sang: bombastisch, episch, heroïsch. Not for the faint of heart.

In het eerste nummer van de plaat, ‘The Rise of Hannibal’, komen we de eed tegen die Hannnibal als kleine jongen gezworen zou hebben in opdracht van zijn vader Hamilcar. Hierin beloofde Hannibal nooit vriendschap te zullen sluiten met het Romeinse volk: ‘I am the son of Carthage, I bathe in the blood of Rome.’

Het tweede nummer, ‘Hispania (The Battle of Saguntum)’ bezingt het beleg van het Spaanse stad Saguntum in 218 v.C. Dit beleg, dat acht maanden duurde, vormde het begin van de Tweede Punische Oorlog. Het vervolgnummer, ‘Crossing The Alps’, vertelt de legendarische tocht, die Hannibal met zijn legers en krijgsolifanten maakte over de besneeuwde bergtoppen. ‘We will find a way or make one’. En: ‘My hands are frozen but my soul is on fire’. Bijna intimiderend wordt het nummer tegen het einde: ‘Can you hear my marching soldiers? Can you hear my voice fade into the night? I am here. I am here’.

In ‘Cato Maior: Cartago Delenda Est’ is Cato Maior aan het woord, de conservatieve Romeinse senator die de gewoonte had elke redevoering, waar deze ook maar over ging, te beeïndigen met: “overigens ben ik van mening dat Carthago verwoest moet worden.” (In onze Tweede Kamer klinkt de variant van Marianne Thieme: “Overigens ben ik van mening dat de bio-industrie verboden moet worden.”)

Het nummer ‘Ad Victoriam’ vervolgens bezingt de Slag bij Zama in 202 v.C., waarin Hannibal door de Romeinse veldheer Scipio Maior werd verslagen. De laatste kreeg hierbij steun van de Numidische koning Massinissa. ‘Massinissa, move forward!’. Het grote Carthago ging eindelijk door de knieën. ‘Plunge the gladius of Rome / Into the heart of Africa’. In ‘The Spoils of War’ tenslotte roept Rome Hannibal op tot overgave, maar ontvangt de brijante generaal ook eer: ‘Master tactician/ We salute you’.

Het duurde vervolgens nog tot 146 v.C. dat Carthago de definitieve genadeklap kreeg toegediend. Scipio Minor maakte de weer opgekrabbelde stad met de grond gelijk. Cato Maior stierf drie jaar te vroeg om deze mijlpaal nog mee te maken.

So you wanna play with magic?

19 mei 16
Simon Slijkhuis
one comments

Katy Perry speelt in haar video ‘Dark Horse’ de rol van Egyptische koningin. Wanneer we de video goed bekijken, wordt duidelijk dat de legendarische koningin Cleopatra VII (wie kent haar niet) de inspiratiebron moet zijn geweest. Hoe past deze video in de beeldvorming van deze veelbesproken vrouw uit de wereldgeschiedenis?

In de video zien we hoe ‘koningin’ Katy, gezeten op een troon met op de achtergrond een sfinx, tal van aanbidders ontvangt die haar geschenken komen brengen. Dat ze openstaat voor liefde wordt duidelijk in de tekst “Make me your Aphrodite”, maar de vrijers worden ook meteen gewaarschuwd: “But you better choose carefully, cause I am capable of anything”. In het vervolg van de video wordt de strekking van dit dreigement goed duidelijk: met inzet van magische krachten worden de vrijers niet alleen een voor een afgewezen, maar vrijwel tot niets gereduceerd: een hoopje zand, een beker water, een schoothondje. Deze vrouw is mooi en is mannen de baas!

De Cleopatra die hier ten tonele wordt gevoerd kenmerkt zich, naast luxe en rijkdom, door schoonheid, verleidingskunst, magische krachten en de rol van ‘femme fatale’ voor mannen met macht en aanzien. Dit strookt heel goed met de beeldvorming die in de Romeinse oudheid al op gang kwam. Octavianus verklaarde Egypte (Cleopatra) de oorlog, om daarmee zijn burgeroorlog met Marcus Antonius (na Julius Caesar Cleopatra’s tweede Romeinse minnaar) te verhullen. Hem was er dan ook alles aan gelegen om van Cleopatra een zo gevaarlijk en verdorven mogelijk beeld te scheppen. Het beeld van een wellustige verleidster en gifmengster, een vrouw die – als ze niet tegengehouden was – heel Rome had ‘ziekgemaakt’ en van de kaart geveegd. Een tovenares, die met de grootste nonchalance de ondergang van aanzienlijke mannen bewerkstelligde!

Identificatie met de godin Isis

Maar de gelijkenis met de Cleopatra uit de antieke bronnen gaat nog enkele stapjes verder. We komen Katy in de video namelijk tegen omwonden door slangen, wat een verwijzing lijkt naar Cleopatra’s legendarische zelfmoord (m.b.v. giftige slangen). En tegen het einde van de video bestijgt Katy een piramide, om bovenop te transformeren in de gevleugelde godin Isis. Cleopatra genoot in Egypte goddelijke status en identificeerde zich sterk juist met deze godin, die bovendien een sterke associatie heeft met magie. Julius Caesar zou, zeer van de Egyptische vorstin onder de indruk, in zijn Venus-tempel in Rome een controversieel gouden beeld laten plaatsen van Cleopatra als de godin Isis. De Romeinen wisten niet wat ze meemaakten.

katy-wings   isis-wings

Het is opvallend dat Katy niet de enige pop-queen is die zich recentelijk met Isis identiceerde: Rihanna liet een tattoo van Isis pal onder haar borsten zetten met de tekst “Complete woman! Model for future generations”. Waarschijnlijk zien deze pop-queens in Isis het voorbeeld van een ‘sterke vrouw’, zodat het wachten is op de dag dat ‘Queen’ Beyonce de godin zal gebruiken.

‘Make me your Aphrodite’

Tenslotte moeten we de songtekst “Make me your Aphrodite” nog even uitleggen. Aphrodite is uiteraard een Griekse (niet-Egyptische) godin (ze ligt wel in de lijn van Isis), maar wat veel mensen niet weten: ook Cleopatra was van Griekse komaf. Dat ze deze woorden dus ooit tegen Marcus Antonius gesproken zal hebben, is niet ondenkbaar. Voor hem komt de waarschuwing “you better choose carefully” echter te laat…

Aphrodite Lady Seashell Bikini

27 mrt 16
Simon Slijkhuis
No Comments

In 2013 verscheen het album ‘Artpop’ van Lady Gaga. Met dit album wil Gaga klaarblijkelijk een verband leggen tussen kunst en pop: de titel van het album verwijst naar de popart van Andy Warhol en in het nummer ‘Applause’ zingt ze: “Pop culture was in art, now art’s in pop culture in me.” Het is dan ook niet vreemd dat de albumcover een kunstwerk op zichzelf is: wie goed kijkt ziet op de achtergrond fragmenten van Botticelli’s schilderij ‘De geboorte van Venus’ uit 1486 (overigens ook van Bernini’s beeldengroep ‘Apollo en Daphne’, maar daar hebben we het hier niet over). Op de voorgrond zit Lady Gaga zelf – als een soort Romeins Venusbeeld – met een reflecterende blauwe bal tussen haar benen.

Niet alleen voor de CD-hoes, maar ook voor haar live-optredens putte Lady Gaga royaal inspiratie uit Botticelli’s meesterwerk: zo danst ze veelvuldig in Venuskostuum over het podium met slechts twee schelpen voor haar borsten – bij Botticelli vaart de godin in een schelp – terwijl ze de liefdesgodin aanroept met de woorden: ‘Aphrodite lady seashell bikini, get with me’ (uit het nummer  ‘Venus’). Toegegeven: helemaal origineel is het niet. Kylie Minogue stond tijdens haar Aphrodite Live Tour (2011) al half bloot te zingen in een metershoge schelp, terwijl Christina Aguilera in Venuskostuum poseerde op de cover van haar cd ‘Lotus’ uit 2012. Botticelli’s schelp heeft bij haar slechts plaatsgemaakt voor een lotusbloem. Overigens: in de oudheid was de schelp een metafoor voor de vagina.

venus medici 2Het is hoe dan ook wel duidelijk dat Venus de muze is van hedendaagse vrouwelijke popartiesten, die zich graag van hun meer sexy kant willen laten zien. Hoe sexy is het oorspronkelijke schilderij van Botticelli eigenlijk? Van de ene kant toont Botticelli de liefdesgodin naakt, maar van enige censuur is wel sprake (het leuke is hier: door haar handen voor haar naakte lichaam te slaan vestigt Venus juist onze aandacht hierop). Dit type Venus stond in de oudheid bekend als de ‘Venus pudica’ (kuise Venus) en kende in standbeelden als de Venus de Medici en de Capitolijnse Venus beroemde voorbeelden (die Botticelli heeft gekend).

Botticelli toont niet de geboorte van Venus – zoals de fop-titel suggereert -, maar haar landing op het eiland Cythera (Cyprus), waar ze na haar geboorte aan land zou zijn gegaan (het was in de oudheid een van haar bekendste cultusplaatsen). Er zit duidelijk beweging in het schilderij: de windgod Zephyrus en de bries Aura blazen de schelp – met passagier Venus – aan land (let op Venus’ wapperende haren). Ze wordt hartelijk welkom geheten door de godin van het voorjaar (een van de Horae), herkenbaar aan een schitterende bloemenjurk.

In de weergave van de figuren zijn een aantal dingen opzienbarend: let allereerst op de onmogelijk houding van Venus. ‘Don’t try this at home’, want als je haar na zou doen, zou je onmiddellijk omvallen. Maar de houdingen van de winden links zijn zo mogelijk nog onwaarschijnlijker en ingewikkelder. Dan Venus’ schoonheid: ze beantwoordt volledig aan het vrouwelijke schoonheidsideaal uit de Renaissance: roodblond, blanke huid, weelderig. Botticelli heeft de vrouwelijke vormen van het lichaam opzettelijk geaccentueerd. De zachte kleuren, de prachtige gewaden, de dwarrelende rozen en het naakt maken het schilderij tot een genot voor het oog. En dat was ongetwijfeld ook de bedoeling. Het schilderij is waarschijnlijk in opdracht gemaakt van een van de Medici’s en heeft in een villa gehangen.

Volgens een populaire neoplatonistische uitleg van het schilderij beeldt Botticelli hier de goddelijke liefde uit. Plato onderscheidde namelijk twee vormen van liefde en daarmee ook twee Venussen: een aardse Venus die de mensen inspireerde de liefde te bedrijven en een hemelse godin die hen aanzette tot spirituele liefde. Plato leerde dat door de aardse schoonheid te beschouwen je ziel zou kunnen opstijgen naar de hemelse regionen om daar de goddelijke liefde te ervaren. Er is ook een christelijke interpretatie mogelijk. De kuise Venus staat dan voor de puurheid van het paradijs die terugkeerde in de nieuwe Eva ofwel de maagd Maria (‘sterre der zee’ genoemd). Venus staat dan behalve voor Maria ook voor de Kerk. De schelp kennen we in het christendom als een pelgrimssymbool. De wind in de voorstelling kan dan geduid worden als de Heilige Geest (de Adem van God).

Tenslotte: de Nederlandse schrijver en dichter Jan Wolkers (Turks fruit) was een fan van het schilderij. Wat opvalt is dat hij vooral getroffen werd door de machtige ogen van de godin en haar naaktheid compleet leek te vergeten:

Je dénkt niet eens aan kuis of onkuis, je wordt vanzelf naar haar blik gezogen: heb jij ooit zulke ogen gezien? In 1985 was ik een keer in het Uffizi-museum in Florence, en toen zag ik jonge, Italiaanse mariniers dat schilderij naderen. In Nederland zouden dat soort jongens meteen vieze opmerkingen maken, maar zij waren echt met stomheid geslagen. Door die ogen. De Venus van Botticelli heeft me mijn hele leven begeleid. Vanaf dat ik 13, 14 was, ken ik haar al. Ze is oud nu, zit in een karretje, ik rijd haar wel eens rond. Maar liefde vergaat niet.”

via YouTube / KanyeWestVevo

Kanye’s zwaard van Damocles

25 feb 16
Simon Slijkhuis
No Comments

Tot de meest opvallende videoclips van de afgelopen jaren behoort ongetwijfeld die bij het nummer ‘Power’ (2010) van Kanye West. In tegenstelling tot de gemiddelde popvideo (en het nummer zelf) duurt de clip maar 1 min. 43. Maar er is meer dan genoeg te zien in die korte tijdspanne. West, bepaald een van de meest pretentieuze artiesten van het moment, omschrijft de videoclip zelf als ‘een bewegend schilderij’. De, inderdaad, artistieke video belicht het intrigerende concept ‘macht’ aan de hand van referenties naar de klassieke oudheid en het oude Egypte. De totaalcompositie, met de vele (halfontblote) lichamen in uiteenlopende posen, is volgens de producer van de video, Marco Brambilla, geïnspireerd door Michelangelo’s meesterstuk op het plafond van de Sixtijnse kapel.

We zien West staan temidden van een dubbele rij Ionische zuilen. Het decor is derhalve klassiek. Maar de klassieke inspiratie gaat verder: op ca. 0 min 35 blijkt dat er boven West een Damocles-zwaard hangt. Het verhaal, ons overgeleverd door Cicero (Tusc. V.61-2), bespreekt het lot van machthebbers aan de hand van het voorbeeld van de bekende tiran Dionysius van Syracuse. Ondanks zijn macht, zijn rijke bezit, en het genot dat zijn prachtige dienaren hem schenken, leeft hij in voortdurende staat van angst.

Naarmate het beeld van de video verder uitzoomt zien we dat Kanye West, omhangen door een opzichtige gouden ketting, omringd wordt door een gezelschap bekoorlijke dames. We denken, als we ook de druiventrossen zien, associatief aan de decadentie van de Romeinse keizers. Tegen het einde van de video blijkt dat koning (celebrity) West wordt gedood. De macht is per definitie broos en zal altijd worden aangevallen. Dit is wat Damocles leert als hij één dag op de stoel van de koning Dionysius mag zitten. Hij geniet volop, maar merkt plotseling dat er een zwaard boven hem bungelt opgehangen aan een enkele paardenhaar. Zo kwetsbaar is de macht en wie haar in handen houdt dus. ‘Macht’, in haar wereldse vorm, heeft zodoende een positieve en een negatieve zijde. Ze is bovendien in staat om snel te ontaarden in losbandingheid en wellust.

Het pretentieuze van de video schuilt erin, dat deze zich niet tot de tijdelijke dimensie van macht beperkt, maar ook tracht spirituele macht in beeld te brengen. Gewezen is op de tal van occulte en religieuze symbolen die de video bevat. Allereerst: de dubbele zuilen. In esoterische tradities symboliseren zij de toegangspoort tot de sfeer van de verlichting/ de eeuwige wijsheid. Staat Kanye West op de drempel van een verlichte sfeer, met voor zich de decadente wereld?

Verder: om zijn hals heeft Kanye een hanger met de Egyptische god Horus. Horus was hemelgod en de god van het koningschap (en dus van macht). Hij wordt vaak uitgebeeld door middel van één enkel oog (het Oog van Horus). Verder: aan weerszijden van Kanye staan twee gehoornde albino meisjes met een staf. Gewezen is op de iconografische overeenkomst met uitbeeldingen van Isis en Hathor, Egyptische godinnen.

Gezien dit alles zou de dood van Kanye, waarop de video uitloopt, ook ‘slechts’ een spirituele dood kunnen zijn en de toetreding tot (wedergeboorte in) een hogere vorm van kennen. Wat opvalt is dat het Damocleszwaard omringd wordt door een aureool. Maar doordat verschillende dames op het schilderij gehoornd zijn, wat associatie wekt met de duivel, lijkt ook de spirituele macht ambigu te worden. Was het niet de duivel die Jezus alle koninkrijken van de wereld (dus onbeperkte macht) aanbod, in ruil voor één daad van aanbidding?